Nordik dillerde neden ‘lütfen’ yok, nezaket nasıl ifade ediliyor?

Ahmet Taş | Siyasetin Sesi

KOPENHAG, DANİMARKA — Danca, İsveççe, Norveççe, İzlandaca ve Fince’de İngilizcedeki “please” gibi her durumda kullanılabilen tek bir “lütfen” sözcüğü bulunmuyor; nezaket günlük konuşmalarda ton, bağlam ve teşekkürle aktarılıyor.

Bu dilsel farklılık, Nordik ülkelerde insanların kaba olduğu anlamına gelmiyor. Uzmanlara göre bölgedeki eşitlikçi toplumsal yapı ve doğrudan iletişim anlayışı, nezaket ifadelerinin başka kalıplar üzerinden kurulmasına yol açıyor.

Nezaketin tek kelimelik karşılığı bulunmuyor

Yabancı bir ülkeyi ziyaret edenlerin ilk öğrendiği ifadeler genellikle “merhaba”, “hoşça kal”, “evet”, “hayır”, “lütfen” ve “teşekkür ederim” oluyor. Ancak Nordik ülkelere giden ziyaretçiler, “lütfen” kelimesini çevirmeye çalıştıklarında bekledikleri kadar kolay bir karşılık bulamıyor.

BBC Türkçe’nin Laura Hall imzalı haberine göre Danca, İsveççe, Norveççe, İzlandaca ve Fince’de bütün rica cümlelerinde aynı işlevi yerine getiren ortak ve tek bir kelime kullanılmıyor.

Bu durum, söz konusu dillerde rica veya nezaket ifadelerinin bulunmadığı anlamına gelmiyor. Konuşmacılar taleplerini cümle yapısı, ses tonu, teşekkür ifadesi, beden dili ve konuşmanın gerçekleştiği bağlama göre nazik hâle getiriyor.

Norveç’teki Nynorsk Kultursentrum’da araştırmacı olan dilbilimci Dr. James Puchowski, İngilizcedeki “please” kelimesinin doğrudan karşılığını aramanın yanlış bir başlangıç noktası olabileceğini belirtiyor.

Puchowski’ye göre nezaket yalnızca belirli bir kelimeye bağlı değil. Bir talebin nasıl oluşturulduğu, kullanılan ses tonu ve konuşmacılar arasındaki ilişkinin niteliği de ifadenin kibar veya kaba algılanmasında etkili oluyor.

“Dil, kelimelerden ibaret değildir. Aynı zamanda bir fikri nasıl ilettiğinizle ilgilidir.”

Danca bir ricayı cümle yapısıyla yumuşatıyor

Danimarka’da bir pastane veya kafede sipariş veren kişi, İngilizcedeki “please” kelimesinin birebir karşılığını kullanmak yerine talebini soru biçiminde kurabiliyor.

Örneğin, bir kurabiye isteyen kişi Danca må jeg bede om ifadesini kullanabiliyor. Türkçeye “isteyebilir miyim?” veya “rica edebilir miyim?” şeklinde çevrilebilecek bu yapı, talebin nazik biçimde iletilmesini sağlıyor.

Danimarkalılar ayrıca siparişin ardından tak, yani “teşekkür ederim” diyerek iletişimi tamamlayabiliyor. Böylece nezaket, talebin önüne eklenen özel bir sözcükten ziyade cümlenin yapısı ve konuşmanın bütünüyle kuruluyor.

Danca öğretmeni Daniela Hummelgren, ülkedeki iletişim biçiminin genel olarak doğrudan olduğunu söylüyor. Hummelgren’e göre günlük hayatta verimliliğe önem verilmesi, insanların isteklerini uzun ve dolaylı cümleler yerine daha açık biçimde ifade etmesine neden oluyor.

Bu nedenle yabancı bir ziyaretçinin kısa ve doğrudan bir sipariş vermesi her zaman kabalık olarak değerlendirilmiyor. Ses tonunun sakin olması, göz teması kurulması ve konuşmanın sonunda teşekkür edilmesi çoğu durumda yeterli kabul ediliyor.

Doğrudan iletişim kabalık anlamına gelmiyor

Bazı kültürlerde bir talebi çok sayıda nezaket ifadesiyle yumuşatmak saygının göstergesi olarak kabul ediliyor. Nordik toplumlarda ise gereğinden fazla dolaylı veya törensel konuşmak günlük iletişimi yavaşlatan bir unsur olarak algılanabiliyor.

Hummelgren, verimlilik ve açıklığın bölgedeki iletişim alışkanlıklarının önemli parçaları olduğunu belirtiyor. Bu anlayışta konuşmacının isteğini doğrudan ifade etmesi, karşısındaki kişiyi küçümsediği veya ona saygısız davrandığı anlamına gelmiyor.

Nezaket çoğu zaman sesin yüksekliği, yüz ifadesi, gülümseme, kısa bir teşekkür veya kişisel alana gösterilen saygıyla anlaşılıyor. Norveç’te küçük bir gülümseme ya da dostça bir hareket, başka bir dilde “lütfen” kelimesinin üstlendiği sosyal görevi yerine getirebiliyor.

Bu farkı bilmeyen ziyaretçiler, konuşmaların gereğinden fazla kısa veya resmiyetten uzak olduğunu düşünebiliyor. Nordik ülkelerde yaşayanlar ise aynı iletişimi açık, eşitlikçi ve doğal olarak değerlendirebiliyor.

Eşitlikçi kültür resmî hitapları geri plana itti

Puchowski, dildeki bu farklılığı Nordik ülkelerin toplumsal yapısıyla ilişkilendiriyor. Bölgede eşitliğe verilen önem, insanlar arasındaki statü farklarının günlük konuşmalarda daha az vurgulanmasına neden oluyor.

Danca ve Norveççede “beyefendi” ve “hanımefendi” anlamındaki Herr ve Frue gibi resmî hitaplar günlük kullanımdan büyük ölçüde çekilmiş durumda. İnsanlara unvanları veya toplumsal konumları üzerinden hitap etmek yerine daha eşit bir iletişim kuruluyor.

Bu yaklaşım, kişinin kendisini başkalarından daha önemli veya ayrıcalıklı görmemesi gerektiğini anlatan İskandinav kültüründeki “Jante Yasası” düşüncesiyle de ilişkilendiriliyor.

Böyle bir toplumsal ortamda nezaket, karşıdaki kişinin daha yüksek bir statüde olduğunu gösteren saygı ifadelerinden çok karşılıklılık ve eşitlik üzerinden şekilleniyor. Rica eden kişi karşısındakine boyun eğen bir dil kullanmadığı gibi, hizmet aldığı kişiyi de daha aşağı bir konumda görmüyor.

Fince; Danca, İsveççe, Norveççe ve İzlandaca ile aynı dil ailesine ait değil. Buna rağmen Finlandiya’daki günlük iletişimde de açıklık, doğrudanlık ve ölçülü nezaket benzer biçimde öne çıkıyor.

Teşekkür sözcüğü ‘lütfen’ işlevi görebiliyor

İsveççede bir talebi nazik hâle getirmenin en kolay yollarından biri, cümlenin sonuna tack, yani “teşekkür ederim” ifadesini eklemek. Bu kullanım, hiyerarşik bir saygıdan ziyade karşılıklı anlayış ve eşitlik mesajı taşıyor.

Benzer sözcükler bölgenin diğer dillerinde de kullanılıyor. Dancada tak, Norveççe ve İzlandacada takk deniliyor. Fince konuşanlar ise teşekkür etmek için kiitos kelimesini kullanıyor.

Bu ifadeler her zaman Türkçedeki “lütfen” sözcüğünün doğrudan çevirisi değil. Ancak bir siparişin veya talebin sonunda kullanıldıklarında cümleye nezaket kazandırabiliyor.

Ziyaretçilerin her isteğin sonuna mutlaka teşekkür sözcüğü eklemesi de gerekmiyor. Bir kafede tak demeden kahve sipariş etmek, tek başına kişinin kaba olduğu şeklinde değerlendirilmiyor. Konuşmanın genel tonu ve müşterinin davranışı daha belirleyici oluyor.

Aşırı kibarlık ters etki yaratabiliyor

Uzmanlara göre Nordik ülkeleri ziyaret edenlerin en iyi yaklaşımı, çevrelerindeki insanların nasıl iletişim kurduğunu gözlemlemek. Restoranlarda siparişlerin nasıl verildiği, mağaza çalışanlarına nasıl hitap edildiği ve teşekkürün hangi aşamada kullanıldığı ziyaretçilere önemli ipuçları sağlayabiliyor.

Hummelgren, seyahat edenlerin bulundukları yerin nezaket seviyesine uyum sağlamalarını öneriyor. Çok uzun teşekkürler veya alışılmadık derecede resmî ifadeler, samimiyetten uzak ya da abartılı algılanabiliyor.

Örneğin bir iş görüşmesinden sonra teşekkür kartı göndermek bazı ülkelerde düşünceli bir davranış sayılırken, Nordik kültürde gereğinden fazla iddialı bulunabiliyor. Böyle bir jest, kişinin karşı taraftan özel bir iyilik beklediği izlenimini bile oluşturabiliyor.

Bu nedenle ziyaretçilerin kusursuz kelimeyi bulamama konusunda kaygılanmasına gerek bulunmuyor. Dostça bir ses tonu, kısa bir teşekkür, gülümseme ve karşıdaki kişinin kişisel alanına saygı gösterilmesi çoğu durumda yeterli oluyor.

Nordik dillerde her duruma uyan tek bir “lütfen” kelimesinin bulunmaması, nezaketin eksik olduğunu göstermiyor. Aksine nezaket; sözcüklerin ötesinde ses tonu, cümle yapısı, beden dili, toplumsal eşitlik ve karşılıklı saygı üzerinden ifade ediliyor.

SiyasetinSesi.com